Главная » Файлы » Қалғандары

Иран және Түркістан

Скачать реферат с сервера 22.07.2010, 02:19
загрузка...
ИРАН ЖӘНЕ ТҮРКІСТАН
Мұртаза Жүнісұлы БҰЛҰТАЙ

ИСЛАМИЯТТЫҢ ТҮРКІСТАНДА ТАРАЛУЫ
ЖӘНЕ ИРАН МӘДЕНИЕТІ

Исламияттың Түркістан елдерінде таралуындағы Иран халықтары мен мәдениеттерінің алар орны ерекше. Сонау, Хазіреті Мұхаммедтің (569-632 vV,: y[V2 yV7~ V.) өмірінде парсы жұртының өкілдері Исламиятты қабылдай бастаған-ды. Әсіресе, Халифа Әділетті Омар Хаттабұлы (581?-644) және Қоснұрлы Осман Ғаффанұлының (573-656) биліктері тұсында көне Сасани (224-651) патшалығы мен Мауера-ән-Нәһір елдері мұсылман билігіне қосылған-ды. Арабтар бастаған Исламды насихаттау шараларын кейінірек мұсылмандықты қабылдаған ирандықтар жалғастырады. Исламияттың Орталық Азияда жайылуында Иран жерінде туып өскен ғұламалардың, мемлекет қайраткерлерінің орасан зор үлесі бар.
Жә, Орта Азияның байырғы тұрғындары – парсы, соғды және түркілердің барлығын арабтар мұсылман қылды деген дұрыс пайымдау болмайды. Тарихи деректер мен уақиғалар желісіне қарайтын болсақ, арабтар бастаған дін насихаттау уазифасын соғдылардың және кейінірек түркілердің алып кеткенін байқаймыз. Демек, Орта Азия халықтарының тұтас мұсылмандықты қабылдауына атсалысқандар негізінен соғдылар, ал шындығына келгенде түркілер болды. Түркілердің сонау Әмәуи билігі тұсында бастаған саяси-әскери үстемдігі, Аббас әулеті тұсында ресми сипат алды. Мисалы, халифа Мұғтасымның кезінде (833-842) түркілердің атақ-даңқының өскені соншалық-кім, халифаның ең сенімді қолы (мұхафыз фирқасы) тұтасымен 4000 түрік сарбазынан құралған-ды.[1]
Алайда, ирандықтар мен түркілердің қарым-қатынастары Исламнан бұрынғы ғасырлардан, көне дәуірлерден-ақ басталғаны әйгілі. Сондықтан, алдымен Исламнан бұрынғы дәуірлердегі Иран-Түркістан қатынастарына шолу жасағанымыз абзал.

1-) ИСЛАМНАН БҰРЫНҒЫ ИРАН-ТҮРКІСТАН ҚАТЫНАСТАРЫ

Хорезiмдегi Су-йарған қазбалары миладтан (эрадан) бұрынғы II мың жылдықта аталған өңiрдiң Иран мәдениетi шеңберінде болғанын аңғартады.[2] Зерттеушілер андроновшыларды салған суреттеріне, әдет-салттары мен басқа да белгілеріне қарап, үнді-иран халқы деп тұжырымдайды.[3] Ғалым С.Б. Толстовтың пiкiрiне қарағанда мәзкүр кезеңде Түркiстан және Хорезiм аумақтарын Иран қауымдары жаулап алған-тұғын.[4]
Жiбек жолы саудасын бақылауға алған кейбiр хұн ханзадалары сауда айналымына да тәсiр жасап тұрған. Сол кездiң өнер туындыларында қытай һәм иран нақыштары, хайуан (аң) бейнелерi басымырақ болды.[5] Аландардың көне Иран мәдениетінің ықпалында болғаны археологиялық қазбалардан анықталған.[6] Халқы ирандықтар болған Ферғананың сәйгүлiктерiнің атағы күллі құрлыққа таралған-ды. Ферғана батыс жақтың, әсiресе, Иран мәдениеті тәсiрлерiнiң Орталық Азияға шығатұғын қақпасы едi.[7] Ферғана тұрғындары Иран тектi саудагер халықтар едi.[8] 659 жылға дейiн осы өңiрде Құшан мәдениетiнiң өктем екендiгi аңғарылады. 659 жылдан кейін түрiк әсерi айқын бола бастайды.
Сақ мәдениетін зерттеуші ғалымдар оны Иран (Ахемен және Бактрия) және Қытай мәдениетінің (Чжоу және Хан) тәсірінде қалыптасқан деп есептейді.[9] Сақтардың нақты қай тiлде сөйлегенiн ашып айту қиын да даулы мәселе. Ғалымдар олардың басым көпшiлiгi иран тiлдi еді деседi. Алайда, кейбір солтүстiк сақ тайпаларының түркi тiлдi болуы әбден мүмкiн. Қазiргi қазақ тiлiнiң сөз қорында парсы тiлiнен енген мыңдаған сөздердiң болуы, осы иран тiлдi сақтар мен соғдылардың түркi тiлдi халықтарды қалыптастырған тайпалардың құрамына кіргендігінен. Қазақ тiлiне енген араб және парсы сөздерiн айыра тану онша оңай емес. Кiрме араб сөздерiн ажырату парсы сөздерiнен гөрi оңайырақ. Мисалы, қалам, кiтаб, ғылым, мектеп, мұғалім, бәрекелдi, дұға, аруақ, тағам, мәдениет, саясат, несие, қарыз т.т. араб тiлiнен енген сөздер.
Парсы тiлiнен енген кейбiр сөздер; дос, дұрыс, рас, мас, нан, ас, әр, еш, кей, дастархан, сенбi (күн атаулары), хана, пәлi, Құдай (Хұда), наурыз, жат, жады, жәдiгер, шара т.т. қазақ тілінің үндестік заңдылығына муафық болдырылған. Парсы тiлiнің -кер, -паз, би-, не- сықылды жұрнақтары арабша, парсыша, түрікше және мұңғұлша сөздерге тiркелiп, әр алуан жаңа сөздерді жасауға септiгiн тигiзген. Мәселен, талап-кер, жауап-кер, айып-кер, жауын-гер, айла-кер, сот-қар, қи-қар, ас-паз, өнер-паз, жар-нама, жыл-нама, шабан-доз, жатақ-хана, ауру-хана, ас-хана, iс-хана т.т. Сондай-ақ, парсы тiлiнiң болымсыздық жұрнағы би-, бей-, на-, не-, қазақ тiлiндегі көптеген сөздерде пайдаланылады; бей-бақ, бей-ғам, бей-шара, бей-таныс, бей-мәлiм, бей-тарап, на-хақ, на-мәрт, не-ғайбыл, на-құрыс, на-разы т.т. Осындай қосымшалардың, әсiресе түркi тiлiнiң заңдылығына жат сөз алды жұрнақтарының ауысуы бола бермейтiн құбылыс; “Бұл аса зор мәдени тәсiрдiң, ұзақ ғасырлар бойғы сiңiсудiң нәтижесi болса керек. Сондай-ақ, түркi халықтарының, соның iшiнде қазақ халқының құрамына енген иран тiлдi халықтардың тiлдерi арқалы енген болуы ләзiм” дейді көрнекті ғалым Нығмет Мыңжанұлы.[10] Нақты түркі сөзі “шешектің” орнына парсыша гүл сөзін алғанымыз сықылды, өзбек ағайындардың еттің орнына “гөш”, түрік ағайындардың қараның орнына “сияһ” деп айтатұғыны, түрік тіліндегі “етпектің” орнына “нан”, “яғының” орнына “май” сөздерін қолданатұғынымыз, міне, сондықтан. Қазақыстанның бас қаласының парсы тіліндегі “Астана” сөзімен аталғаны да Иран мәдениетінің ежелден келе жатқан тәсірінің әлде де күшті сезілетінін көрсетсе керек.

Категория: Қалғандары | Добавил: Аслан
Просмотров: 1550 | Загрузок: 272 | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]
>